Borderline u kobiet – objawy, relacje z rodzicami i wpływ cyklu hormonalnego

Badania wskazują, że u kobiet częściej obserwuje się objawy skierowane do wewnątrz, takie jak obniżony nastrój, lęk, poczucie pustki czy problemy z odżywianiem. U mężczyzn częściej opisywane są zachowania eksternalizacyjne, między innymi agresja, nadużywanie substancji i jawne łamanie norm. Są to jednak tendencje statystyczne, a nie reguły pozwalające rozpoznać zaburzenie u konkretnej osoby. 

Jak osobowość borderline może objawiać się u kobiet?

Kobiety z osobowością borderline mogą doświadczać tych samych trudności co mężczyźni: gwałtownych zmian emocji, impulsywnych zachowań, intensywnego lęku przed porzuceniem, poczucia pustki czy niestabilnych relacji. Różnica może dotyczyć przede wszystkim tego, w jaki sposób napięcie jest wyrażane.

Internalizacja emocji

Internalizacja oznacza kierowanie emocji i napięcia przede wszystkim do wewnątrz. Zamiast wyraźnie okazywać złość lub frustrację, kobieta może tłumić swoje reakcje, obwiniać siebie albo próbować spełniać oczekiwania innych osób.

Może to prowadzić do:

• intensywnej samokrytyki, 
• poczucia winy i wstydu, 
• stanów depresyjnych i lękowych, 
• przekonania, że jest się „zbyt trudną” lub „niewystarczającą”, 
• wycofania po konflikcie, 
• tłumienia własnych potrzeb, 
• zachowań autoagresywnych, 
• zaburzeń odżywiania, 
• nadmiernego dostosowywania się do innych. 

Kobieta może być postrzegana jako spokojna, obowiązkowa i dobrze funkcjonująca, a jednocześnie przeżywać bardzo silny wewnętrzny chaos. Otoczenie nie zawsze dostrzega wówczas skalę her cierpienia.

Złość skierowana przeciwko sobie

Złość jest naturalną emocją, która często informuje o przekroczeniu granic, poczuciu krzywdy lub niezaspokojonych potrzebach. U części kobiet z zaburzeniami typu borderline złość może być jednak postrzegana jako niedopuszczalna albo niebezpieczna.

Zamiast powiedzieć: „jestem zła” lub „to mnie zraniło”, kobieta może:

• uznać, że sama jest winna sytuacji, 
• wycofać się z relacji, 
• karać siebie, 
• podejmować zachowania autodestrukcyjne, 
• przeżywać nagły spadek samooceny, 
• interpretować konflikt jako dowód, że nie zasługuje na miłość. 

U innych kobiet złość może być wyrażana bardzo otwarcie. Możliwe są krzyk, gwałtowne wiadomości, oskarżenia, zerwanie kontaktu albo impulsywne decyzje. Oba sposoby reagowania mogą wynikać z trudności z rozpoznaniem, nazwaniem i regulowaniem bardzo intensywnego napięcia.

Lęk przed odrzuceniem

Jednym z częstych elementów funkcjonowania osób z osobowością borderline jest szczególna wrażliwość na sygnały mogące oznaczać oddalenie ważnej osoby. Opóźniona odpowiedź na wiadomość, zmieniony ton głosu lub potrzeba spędzenia czasu osobno mogą zostać odebrane jako zapowiedź końca relacji.

Lęk przed porzuceniem może prowadzić zarówno do silnego zabiegania o bliskość, jak i do wycofania. Kobieta może zakończyć relację pierwsza, aby uniknąć sytuacji, w której to ona zostanie odrzucona.

Zależność samooceny od relacji

Przy osobowości typu borderline obraz siebie może być niestabilny. Kobieta jednego dnia może czuć się kompetentna, atrakcyjna i wartościowa, a następnego – bezwartościowa i niegodna miłości.

Samoocena może silnie zależeć od:

• zachowania partnera, 
• zainteresowania innych osób, 
• otrzymywanych wiadomości, 
• krytyki lub pochwały, 
• wyglądu, 
• sukcesów zawodowych, 
• poczucia bycia potrzebną. 

W konsekwencji nawet niewielkie nieporozumienie może wywołać bardzo silną reakcję emocjonalną.

Borderline a relacja z matką

Wiele osób poszukujących przyczyn swoich trudności zastanawia się nad relacją z matką. Warto jednak wyraźnie zaznaczyć, że nie istnieje jeden model wychowania ani jedno doświadczenie, które automatycznie prowadzi do rozwoju osobowości borderline.

Zaburzenie ma charakter wieloczynnikowy. Znaczenie mogą mieć między innymi temperament, biologiczna wrażliwość emocjonalna, doświadczenia rodzinne, relacje społeczne, przewlekły stres, zaniedbanie, przemoc oraz indywidualny sposób radzenia sobie z wydarzeniami.

Relacja z matką może wpływać na to, w jaki sposób dziecko uczy się:

• rozpoznawać emocje, 
• uspokajać się po silnym pobudzeniu, 
• prosić o pomoc, 
• ufać innym, 
• wyznaczać granice, 
• postrzegać siebie jako osobę wartościową. 

Trudności mogą pojawiać się, gdy opiekun reaguje na dziecko w sposób nieprzewidywalny – raz jest bardzo bliski i zaangażowany, a innym razem chłodny, krytyczny lub niedostępny. Dziecko może wówczas nauczyć się, że bliskość jest jednocześnie bardzo potrzebna i niebezpieczna.

Znaczenie może mieć także unieważnianie emocji, na przykład poprzez komunikaty:

„Przesadzasz”, „nie masz powodów do płaczu”, „znowu robisz problem” albo „jesteś zbyt wrażliwa”.

Dziecko nie otrzymuje wtedy pomocy w zrozumieniu swojego przeżycia. Może zacząć wątpić we własne emocje, wstydzić się ich albo wyrażać je coraz intensywniej, aby zostały zauważone.

U osób z rozpoznaniem borderline częściej stwierdza się niepewne lub nierozwiązane wzorce przywiązania. Nie są one jednak charakterystyczne wyłącznie dla tego zaburzenia i same w sobie nie stanowią podstawy diagnozy. 

Czy matka jest odpowiedzialna za borderline córki?

Nie można sprowadzać rozwoju zaburzenia do winy jednego rodzica. Taki sposób myślenia jest zarówno krzywdzący, jak i niezgodny ze współczesnym rozumieniem zaburzeń osobowości.

Nawet w tej samej rodzinie dzieci mogą reagować na podobne warunki zupełnie inaczej. Ważne są nie tylko zachowania rodziców, lecz także podatność biologiczna, relacje z innymi osobami, wydarzenia życiowe i dostępne źródła wsparcia.

Celem psychoterapii nie powinno być znalezienie osoby winnej, ale zrozumienie, w jaki sposób wcześniejsze doświadczenia wpływają na obecne emocje, wybory i relacje.

Borderline a relacja z ojcem

Relacja z ojcem lub inną ważną osobą pełniącą funkcję opiekuńczą także może wpływać na kształtowanie obrazu siebie i sposobu budowania więzi.

Trudne doświadczenia mogą wiązać się z:

• fizyczną nieobecnością ojca, 
• surowością i nadmierną krytyką, 
• nieprzewidywalnymi reakcjami, 
• uzależnieniem lub agresją, 
• brakiem ochrony w trudnych sytuacjach, 
• warunkową akceptacją zależną od osiągnięć, 
• naruszaniem granic, 
• brakiem zainteresowania emocjami dziecka. 

Jeżeli córka doświadczała od ojca bliskości tylko wtedy, gdy spełniała określone oczekiwania, w dorosłości może szukać potwierdzenia własnej wartości poprzez podporządkowanie się partnerowi, sukcesy lub wygląd.

Z kolei doświadczenie chłodu albo opuszczenia może sprzyjać silnej czujności na sygnały odrzucenia. Nie oznacza to, że każda trudna relacja z ojcem prowadzi do borderline. Podobne problemy mogą pojawiać się w wielu innych sytuacjach i u osób bez zaburzeń osobowości.

Jak relacje z rodzicami mogą odtwarzać się w dorosłych związkach?

Człowiek buduje pierwsze wyobrażenia o bliskości na podstawie relacji z opiekunami. Jeżeli bliskość była nieprzewidywalna, osoba dorosła może jednocześnie bardzo jej pragnąć i silnie się jej obawiać.

W związku może to prowadzić do:

• sprawdzania, czy partnerowi naprawdę zależy, 
• częstego proszenia o zapewnienia o miłości, 
• interpretowania dystansu jako odrzucenia, 
• trudności z przebywaniem osobno, 
• nagłego wycofywania się po konflikcie, 
• idealizowania partnera, a następnie silnego rozczarowania, 
• relacjach, które są niesatysfakcjonujące lub krzywdzące, 
• wybierania osób emocjonalnie niedostępnych. 

Takie reakcje bywają określane jako manipulacyjne, lecz często są nieprzemyślaną próbą zmniejszenia lęku i odzyskania poczucia bezpieczeństwa. Nie oznacza to, że wszystkie zachowania należy akceptować. W psychoterapii ważne jest jednoczesne rozumienie źródła reakcji oraz uczenie się odpowiedzialności za własne decyzje.

Czy cykl hormonalny może nasilać objawy borderline?

U części kobiet objawy mogą zmieniać się w zależności od fazy cyklu menstruacyjnego. Szczególnie wymagający bywa okres poprzedzający miesiączkę oraz pierwsze dni krwawienia.

Może wówczas dochodzić do nasilenia:

• drażliwości, 
• smutku i poczucia beznadziejności, 
• wrażliwości na odrzucenie, 
• konfliktów w relacjach, 
• napięcia i lęku, 
• chwiejności emocjonalnej, 
• impulsywności, 
• złości, 
• krytycznego myślenia o sobie, 
• myśli lub zachowań autoagresywnych. 

Jedno z często przywoływanych badań prospektywnych objęło jedynie 15 kobiet z rozpoznaniem BPD. Wykazano w nim istotne pogorszenie wielu objawów w okresie okołomiesiączkowym. Ze względu na małą grupę wyniku nie można jednak odnosić do wszystkich kobiet z osobowością borderline. Dotychczasowe dane wskazują na możliwą rolę zmian estradiolu i progesteronu, ale nadal mają charakter wstępny. 

Prawdopodobnie nie chodzi wyłącznie o nieprawidłową ilość hormonów. U części kobiet układ nerwowy może być bardziej wrażliwy na ich naturalne wahania. W takim przypadku cykl nie powoduje zaburzenia, lecz czasowo zwiększa intensywność już istniejących trudności.

Jak obserwować wpływ cyklu na samopoczucie?

Warto każdego dnia krótko zapisywać:

• datę i dzień cyklu, 
• nastrój, 
• poziom napięcia i złości, 
• lęk przed odrzuceniem, 
• impulsywność, 
• konflikty z innymi, 
• jakość snu, 
• myśli autoagresywne, 
• objawy fizyczne, 
• ważne lub stresujące wydarzenia. 

Dzięki temu można sprawdzić, czy pogorszenie rzeczywiście powtarza się w podobnej fazie cyklu, czy raczej zależy od sytuacji życiowych, relacji, snu lub innych obciążeń.

Zapiski warto omówić z psychoterapeutą, psychiatrą albo ginekologiem. Samodzielne wprowadzanie leków, odstawianie antykoncepcji hormonalnej lub zmienianie jej rodzaju może pogorszyć samopoczucie i powinno być konsultowane z lekarzem.

Czy borderline u kobiet można skutecznie leczyć?

Osobowość borderline nie oznacza, że intensywne cierpienie i trudności w relacjach muszą trwać przez całe życie. Wiele osób osiąga istotną poprawę, szczególnie gdy korzysta z regularnej i dobrze ustrukturyzowanej psychoterapii.

Terapia może pomagać w:

• rozpoznawaniu i nazywaniu emocji, 
• zmniejszaniu impulsywności, 
• radzeniu sobie z kryzysem bez krzywdzenia siebie, 
• stawianiu granic, 
• budowaniu stabilniejszego obrazu siebie, 
• rozumieniu reakcji pojawiających się w relacjach, 
• komunikowaniu potrzeb, 
• rozpoznawaniu wpływu cyklu menstruacyjnego i innych obciążeń. 

Aktualne wytyczne Amerykańskiego Towarzystwa Psychiatrycznego zalecają psychoterapię opartą na podejściu mającym potwierdzenie w badaniach. NICE również wskazuje psychoterapię jako podstawę postępowania przy osobowości borderline. 

Borderline u kobiet – podsumowanie

Borderline u kobiet może wiązać się z internalizacją emocji, silną samokrytyką, lękiem, depresyjnością oraz kierowaniem złości przeciwko sobie. Nie dotyczy to jednak każdej kobiety – możliwe są także otwarte wybuchy złości, ryzykowne decyzje i bardzo burzliwe konflikty.

Relacje z matką i ojcem mogą wpływać na sposób przeżywania bliskości, regulowania emocji oraz oceniania siebie. Nie można jednak uznać rodziców za jedyną przyczynę zaburzenia. Rozwój osobowości typu borderline jest rezultatem współdziałania wielu czynników biologicznych, psychologicznych i środowiskowych.

U części kobiet naturalne zmiany hormonalne mogą nasilać objawy przed miesiączką i podczas jej pierwszych dni. Regularna obserwacja cyklu może pomóc lepiej zaplanować wsparcie i odróżnić przedmiesiączkowe pogorszenie borderline od PMS.

Jeżeli silnym emocjom towarzyszą myśli o samookaleczeniu lub odebraniu sobie życia, potrzebna jest pilna pomoc – kontakt z numerem alarmowym 112, najbliższą izbą przyjęć albo osobą, która może zapewnić bezpośrednie bezpieczeństwo.

Odzyskaj wewnętrzną równowagę z poradnią KuLepszemu

Życie z intensywnymi, skrajnymi emocjami, paraliżującym lękiem przed odrzuceniem czy surową samokrytyką nie musi być Twoją codziennością. Współpraca z wykwalifikowanym psychoterapeutą (pracującym m.in. w udowodnionym naukowo nurcie poznawczo-behawioralnym CBT) pomoże Ci bezpiecznie nazywać i regulować emocje, radzić sobie z nagłym napięciem oraz budować stabilne poczucie własnej wartości bez konieczności rezygnowania z siebie. Jeśli czujesz, że potrzebujesz profesjonalnego wsparcia i przestrzeni pełnej akceptacji, jesteśmy tu dla Ciebie. Prowadzimy terapię stacjonarnie w naszym gabinecie na warszawskiej Woli oraz w wygodnej formie online.

Umów wizytę z naszym specjalistą – zrób pierwszy krok w stronę spokojniejszego i bardziej satysfakcjonującego życia.